Tokyo’dan Toronto’ya Eğitim Modelleri
Eğitim, bir milletin geleceğini inşa etmesini sağlayan temel taşlarından biridir. Dünya üzerindeki eğitim sistemleri, ülkelerin kültürel değerlerine, ekonomik hedeflerine ve toplumsal önceliklerine göre büyük farklılıklar göstermektedir. Kimi ülkelerin eğitim sisteminde ekolojik sürdürülebilirlik temel hedef olarak belirlenirken bazılarında teknoloji entegrasyonu, bazılarında ise öğrenci mutluluğu gibi farklı toplumsal beklentiler ön plana çıkmaktadır. Bu nedenle modern dünyada “en iyi” sistem diyebileceğimiz tek bir model bulunmamaktadır. Ancak dünya genelinde, eğitim konusunda “kutup yıldızı” olarak kabul edilen ve her biri farklı bir felsefeyi temsil eden üç önemli model bulunmaktadır: Japonya, İsveç ve Kanada.
Asya’nın en güçlü ekonomilerinden biri olan Japonya, başarısını hiç kuşkusuz eğitim sistemine borçludur. Ancak Japonya örneği, refah düzeyindeki gelişimin yalnızca eğitimin teknolojiye ve üretime odaklanmasıyla gerçekleşebileceği fikrinin bir yanılgı olduğunu göstermektedir. Zira Japon eğitim sistemi, akademik başarıdan önce “karakter inşasına” odaklanır.
İlkokula başlayan çocuklara öncelikle öz denetim, temizlik ve toplumsal sorumluluk aşılanır. Öğrencilerin kendi sınıflarını temizlemesi ve arkadaşlarının yemeklerini dağıtması beklenir. Böylece çocuklar, akademik gelişimden önce topluma aidiyet ve sorumluluk hissi elde eder. Ayrıca öğretmenleriyle birlikte aynı yemekleri yiyen öğrenciler, eşitlik ve saygı kavramlarını hayatlarının ilk yıllarından itibaren uygulamalı olarak öğrenirler. Ders konusuna gelindiğindeyse ilköğretim düzeyinde sınıfta kalma sisteminin bulunmaması, her öğrencinin kendi hızında ve baskı hissetmeden gelişimine olanak tanır.
Sistemin bir diğer güçlü yanı ise okul ile aile arasındaki kopmaz bağlardır. Japonya’da eğitim, sadece okul duvarları arasında kalmaz. Öğretmenler tarafından yapılan düzenli aile ziyaretleri ve yılda altı kez gerçekleştirilen veli toplantılarıyla eğitim süreci evde de devam ettirilir. Ayrıca öğretim yılının başında düzenlenen doğa gezileri, çocukların çevreleriyle kurduğu bağı güçlendirerek onları hem fiziksel hem de sosyal açıdan hayata hazırlar.[1] Böylece Japonya, eğitimin bir bütünsellik içinde, yerel yönetimlerin ve toplumun tüm katmanlarının desteğiyle yürütülmesinin önemini gösteren ilham verici bir eğitim modeli sunmaktadır.
Diğer dikkat çekici eğitim anlayışını biraz daha yakın bir coğrafyada, İsveç’te bulmamız mümkündür. Ülkenin eğitim sistemi, bireyin özgürlüğünü ve toplumsal eşitliği merkeze alan yapısıyla, modern dünyada kendine özgü bir yer tutmaktadır. Çocuklar 6 yaşından itibaren başlayan “okul öncesi sınıf” uygulamasıyla resmî eğitim hayatına yumuşak ve oyun odaklı bir geçişle başlar. Eğitimin ilk yıllarında çocukların sadece akademik becerilerinin değil, sosyal uyumlarının da en üst düzeye çıkarılması amaçlanır.
İsveç modelinin en belirgin özelliklerinden biri, 7 yaşında başlayan ve toplam dokuz yıl süren “Temelokul” uygulamasıdır. “Temelokul”, üç aşamaya ayrılmaktadır. İlk üç sınıfta çocuklar haftalık yirmi saatlik ders programıyla eğitime başlar. Bu süreçte temel dil ve matematik becerilerinin yanı sıra din ve çevre bilgisi gibi derslerle toplumsal değerleri öğrenirler. Dördüncü sınıftan itibaren başlayan ikinci aşamada ders yükü artarak haftalık otuz beş saate kadar çıkar ve bu dönemde İngilizce ile genel kültür dersleri müfredatın merkezine yerleşir. Genel kültür dersleri özellikle tarih, coğrafya, din ve doğa bilimlerini içeren disiplinler arası bir yaklaşım sunarak öğrencinin dünyayı bir bütün olarak algılamasını sağlar. Zorunlu eğitimin ilk ve orta aşamalarında öğrencilere aşırı ev ödevi verilmesinden kaçınılır. Bu yaklaşımın temel amacı, çocuğun okul dışındaki zamanını sosyal aktivitelere, oyuna ve ailesine ayırmasına olanak tanıyarak eğitim ile yaşam arasındaki dengeyi korumaktır. Zorunlu eğitimin son halkasını oluşturan yedi, sekiz ve dokuzuncu sınıflar ise öğrencilerin kendi yeteneklerini keşfettikleri ve gelecekteki uzmanlık alanlarına dair kritik kararlar aldıkları bir dönemdir. Sistemin en dikkat çekici yanlarından biri de not ve karne baskısının altıncı sınıfa kadar tamamen ortadan kaldırılmış olmasıdır. Bu yaklaşım, öğrencinin motivasyonunu ödev ve not kaygısından uzaklaştırıp kişisel gelişime odaklamasını hedefler. Sınıfta kalma uygulamasının neredeyse hiç olmadığı bu yapıda, her öğrenci kendi hızında ilerleme şansı bulur. Okul yönetimi ve aile arasındaki sıkı iş birliği sayesinde eğitim okul duvarlarının dışına taşınır.[2]
Doğu’dan başladığımız küresel eğitim turu, Batı’nın en kapsayıcı sistemine sahip olduğu düşünülen Kanada ile son buluyor. Merkezî bir eğitim bakanlığı bulundurmayan Kanada, her eyaletin kendi eğitim politikasını özgürce belirlediği, esnek ve yerelleşmiş yapısıyla ezber bozan bir model sunuyor. Eğitim sürecinin merkezinde yer alan öğretmenler, müfredatı sınıftaki öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarına göre uyarlama konusunda geniş bir özgürlüğe sahipken okullar, öğrencilerin eleştirel düşünme, problem çözme ve iş birliği yapma becerilerini geliştiren ortamlar olarak tasarlanmıştır. Ülkede eğitimin her kademesi öğrencinin bütüncül gelişimini hedefleyen spesifik amaçlar üzerine inşa edilmiştir. İlkokul düzeyinde temel odak noktası, çocuklara temel okuryazarlık ve aritmetik becerilerini kazandırmanın yanı sıra sosyal uyum, özgüven ve öğrenme merakını aşılamaktır. Ortaokul yılları, öğrencilerin akademik ilgi alanlarını keşfetmeye başladığı bir geçiş dönemi olarak kurgulanırken lise eğitimi, bireyi hem yükseköğretime hem de profesyonel iş hayatına hazırlayan, geniş bir seçmeli ders yelpazesiyle desteklenen esnek bir yapı sunar.
Kanada sisteminin en dikkat çekici özelliği, toplumsal çeşitliliği bir engel değil, bir zenginlik olarak kabul eden kapsayıcı eğitim anlayışıdır. Özellikle göçmen kökenli öğrencilerin sisteme entegrasyonu ve dil destek programları, sosyoekonomik arka planı ne olursa olsun her bireyin potansiyelini gerçekleştirmesine imkân tanımaktadır. Ayrıca eğitim süresince öğrencilere sunulan psikolojik ve sosyal destek mekanizmaları, akademik kaygıyı minimize ederek öğrenme kalitesini artırmaktadır. Ülkenin “fırsat eşitliği” odaklı yaklaşımı, sadece akademik başarıyı değil, aynı zamanda toplumsal barışı da besleyen temel unsurdur. Kanada’da eğitimin nihai amacı, değişen dünya koşullarına uyum sağlayabilen, eleştirel düşünme yetisine sahip ve toplumsal sorumluluk bilinci yüksek vatandaşlar yetiştirmektir.[3]
Sonuç olarak Japonya’nın karakter odaklı disiplini, İsveç’in özgürlükçü eşitlik anlayışı ve Kanada’nın esnek kapsayıcılığı bizlere eğitimin sadece teknik bir süreç olmadığını, aksine toplumsal beklentilerle şekillenen bir arayış olduğunu kanıtlıyor. Ekonomik gelişme kaygısı, eğitim politikalarını dolaylı olarak etkilese de örnek olarak incelenen yukarıdaki modellerde ekonomik büyümenin temel amaç olmayıp mutlu, erdemli ve donanımlı bireyler yetiştirmenin doğal bir sonucu olduğunu gösteriyor. Bu tablo, başarının tek bir formüle sığmayacağının en somut göstergesidir. Belki de ‘en iyi’ eğitim sistemi, çocuğun not kaygısıyla değil öğrenme merakıyla sınıfa girdiği, okulun sadece dört duvardan ibaret olmayıp toplumun kalbi hâline geldiği yerdedir.
BİLAL SARI MAHMUT
[1] Abdurrahman Ekinci, “Japon eğitim sisteminden Türk eğitim sistemine iyi örnekler.” Milli Eğitim Dergisi 40.188 (2010): 32-49.
[2] Şükrü Ada ve Ahmet Üstün, “İsveç Eğitim Sisteminin İncelenmesi.” Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi 17 (2008): 146-173.
[3] Abdulkadir Sağlam vd., “Kanada (Ontarıo) Eğitim Sistemine Genel Bir Bakış.” International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR) 9.89 (2022): 2285-2300.
