Edebiyatla Dünyayı İnşa Etmek ve Oryantalizm
Okuduğumuz romanlar, şiirler veya izlediğimiz filmler sadece bize bir şeyler mi anlatır, yoksa dünyayı görme biçimimizi şekillendirebilir mi diye hiç düşündünüz mü? Çoğu zaman fark etmesek de kelimeler, ordulardan daha güçlü olabilir.
Söz, sadece bir iletişim aracı değil; doğru kullanıldığında insan zihnini ve inançlarını yeniden inşa edebilen muazzam bir güçtür. Bu gücün farkında olan Antik Yunan ve Roma dünyası, sözü bir ikna sanatına dönüştürerek ona “Retorik” adını vermiştir. O dönemde devlet adamlarından filozoflara kadar toplumun önündeki her şahsiyet için retorik öğrenmek, vazgeçilmez parçasıydı. Çünkü kitleleri yönetmenin yolu, onların kalplerine ve akıllarına sözle dokunmaktan geçiyordu.
Edebiyatta “retorik gibi” sözü etkili kullanmanın bir yoludur. Ancak edebiyat sözü estetik bir forma sokarak sanata dönüştürür. Edebiyatın asıl gayesi – retorikten farklı olarak – güzelliği aramak ve o estetik zevki ruhumuza bir nakış gibi işlemektir. Aynı zamanda edebiyat insana iyilik ve dostluk gibi güzel duyguları kazandırır. Ancak edebiyatın bu naif ve insancıl yapısı, onun farklı amaçlar için kullanılmasına engel olamaz. Kelimeler sadece güzellik üretmek için değil, belirli bir dünya görüşünü, bir “öteki” algısını veya bir iktidar söylemini inşa etmek için de dizilebilirler. İşte tam da bu noktada, edebiyatın o masum görünen satır aralarında ‘Oryantalizm’in ayak izlerini sürmeye başlarız.
Oryantalizm en basit ifadeyle; Batı’nın Doğu’yu (Afrika ve Asya’yı) belirli bir kalıba dökerek anlatma biçimidir. Ancak bu, sadece masum bir anlama ve anlam verme girişimi değildir. Edward SAID’e göre Batı, Doğu’yu anlatırken aslında bir hikâye kurgulamıştır. Bu hikâyede Doğu; her zaman gizemli, biraz tembel, mantıktan uzak, duygularıyla hareket eden ve “kurtarılması gereken” bir yer olarak resmedilir. Batı ise bunun tam zıttı olarak akılcı, ilerici ve düzen kurucu bir “efendi” rolündedir. Said, Fransız düşünür Foucault’nun izinden giderek çok temel bir şeyi savunur: Bilgi belirli bir amaçla üretildiğinde, aslında bir güç (iktidar) aracına dönüşür. Yazara göre klasik bir romanda Doğulu bir karakterin hep yardıma muhtaç veya kaba saba gösterilmesi tesadüf değildir. Bu, Batı’nın kendisine biçtiği “ıslah edici – modernleştirici” rolü meşrulaştırma çabasıdır.
Örneğin Fransız edebiyatının devi Victor Hugo, hiç Doğu’ya gitmeden yazdığı Şarklılar kitabında, Doğu’yu muazzam bir estetiğe sahip ama tamamen “egzotik, şehvetli ve şiddet dolu” bir masal diyarı olarak anlatır. Hugo’nun edebî ustalığı, okuyucuyu Doğu’nun gerçekten sadece “harem, kılıç, nargile ve gizemden” ibaret olduğuna inandırmayı başarır. İşte sözün sanata dönüşüp, gerçeğin yerine bir illüzyon (oryantalizm) inşa etmesi tam olarak budur.
Ne yazık ki oryantalizm yalnızca tozlu raflardaki kitaplarda kalan bir ideoloji değil. Haber bültenlerinde ve dijital ekranlarda her an yaşatılmaya devam ediyor. Özellikle günümüzde tanıklık ettiğimiz ABD ve İran arasındaki gerilimde, bu söylemin hâlâ diri tutulduğunu açık olarak görmek mümkündür. Batı medyası İran’ı betimlerken çoğu zaman onu sadece “tehditkâr, kapalı ve rasyonellikten uzak” bir yapı olarak kurgular. Bu kurgu, tıpkı yüzyıllar öncesinin romanlarında olduğu gibi, bir tarafı “özgürlük ve demokrasinin kalesi”, diğer tarafı ise “terbiye edilmesi gereken bir karanlık” olarak sunar.
Edebiyatı, insanları yakınlaştırmak yerine bir tarafı diğerinden üstün kılmak için kullanmak, edebiyatın kadim ruhuna sürülmüş bir lekedir. İnsanın ruhunu özgürleştirmesi gereken kelimelerin birer tahakküm aracına dönüştürülmesi, kendine yazar diyenlerin adına büyük bir ayıptır. Okurlar olarak bizlere düşen ise, ister bir klasikte ister bir ana haber bülteninde olsun,
bize sunulan “öteki” portrelerine bu farkındalıkla bakmaktır. Çünkü gerçek sanat ve dürüst bir dil, birilerini alt etmek için değil, hepimizi aynı insani hakikatte buluşturmak için vardır.
